Aν είσαι όντως δεκαοχτώ χρονών, τότε σε βρίσκω μάλλον αγχωμένη χωρίς λόγο. Είναι οπωσδήποτε μια στιγμή ωρίμανσης από μόνη της η φάση που περνάς, οπότε θα σου απαντηθούν κάποια ερωτήματα και θα σου προκύψουν κάποια άλλα μέχρι κάποια στιγμή να απαντηθούν κι αυτά και να γεννηθούν με τη σειρά τους τα επόμενα, σε μια μάλλον ψιλοαέναη διαδικασία κατά την οποία ξεκλειδώνεις (έστω και σε ανύποπτη στιγμή) την πόρτα που, φτάνοντας μετά από ζυμώσεις στο σημείο, χτυπούσες εναγωνίως, για να ξεχυθείς ανακουφισμένος στο δρόμο που οδηγεί στην επόμενη, αμπαρωμένη καλύτερα, αλλά εδώ εσύ, έχοντας ήδη ξεκλειδώσει μία, αρχίζεις να γνωρίζεις περίπου τι μπορεί να συμβαίνει, και αυτή τη φορά θα προσπαθήσεις καλύτερα μέχρι κι αυτό το κλειδί να βρεθεί για να προχωρήσεις ως την επόμενη κ.ο.κ. Αυτή είναι η ωρίμανση και η κατάκτηση όλων αυτών των κλειδιών είναι το επίπεδο ωριμότητας και αυτογνωσίας και αυτοσυνειδησίας που (θα) έχεις κατακτήσει. Τί γενικόλογη συμβουλή μπορεί να σου δώσει ο καθένας πάνω σ' αυτό, τώρα; Τα βασικά στα είπα. Στα είπε και η Λένα, αν και με τη δέκατη συμβουλή της εγώ διαφωνώ ριζικά (όλες οι απαντήσεις δεν έχουν δοθεί μόνο μέσα από την κλασική λογοτεχνία - και σου μιλάει η Νανίνα Ζολά, ε; - αλλά και μέσα από τη φιλοσοφία και μέσα από την σύγχρονη λογοτεχνία, και μέσα από όλη την τέχνη γενικά, και μέσα από την επιστήμη και μέσα από τις θρησκείες και μέσα από τη ζωή την ίδια πολύ περισσότερο. Ωστόσο, όσες απαντήσεις κι αν πάρεις έξωθεν, οι μόνες απαντήσεις που αξίζει να κρατήσεις είναι αυτές που θα έχεις δώσει εσύ : αυτά είναι τα κλειδιά που έλεγα, μπορεί να τα συναντήσεις τυχαία κάπου ή να στα πασάρουν ή να τα βρεις με διεξοδική έρευνα ή να τα φτιάξεις μόνη σου απ' την αρχή, αλλά αν δεν καταφέρει το καθένα να ανοίξει τη δική σου πόρτα διάπλατα, δεν είναι το δικό σου κλειδί, ακόμα κι αν ανοίγει τις πόρτες όλων των άλλων. Αυτό, λοιπόν, που θα το πετύχει είναι το ζητούμενο· εξού, και τότε, δε θα έχεις καμιά αμφιβολία για αυτήν την απάντηση, τότε θα την έχεις δώσει εσύ), και με άλλες της συμβουλές μπορεί να διαφωνώ, μικρή σημασία έχει. Μην περιμένεις να σου δώσουμε φαΐ στο πιάτο, που δεν είσαι σε θέση να εκτιμήσεις γιατί σου είναι άγνωστα τα υλικά (και επειδή μου απάντησες πάνω σε αυτό, να το πάω ακομα παραπέρα) και όλη η προετοιμασία, η ιστορία του πιάτου και εντέλει η ιστορία του φαγητού καλά καλά. Αντιλαμβάνεσαι τί εννοώ, πιστεύω. Είναι ωραίο και χρήσιμο (σε συνάρτηση, βέβαια με τις δεξιότητές σου, το χαρακτήρα σου, τις ανάγκες σου, τις δυνατότητές σου, την τύχη σου) να μαθαίνεις όσο το δυνατόν περισσότερα για όλα αυτά είτε οργανωμένα είτε τυχαία κι αποσπασματικά, αλλά ζητάς στ' αλήθεια κάτι τέτοιο, τώρα; Αδύνατον. Με ρώτησες πως μπορώ να εξηγήσω ότι ενώ δεν είχες σπιθαμή αυτοπεποίθησης, μέσα σου ήξερες ότι ήσουν ικανή για όλα και ότι, ενώ το γνώριζες διαισθητικά, οι σκέψεις σου και οι πράξεις σου υποδήλωναν κάτι διαφορετικό. Ήσουν στην εφηβεία, ήσουν μπερδεμένη, ήσουν ανώριμη, ήσουν φυσιολογικός άνθρωπος δηλαδή. Έτσι το εξηγώ. Δεν ανακαλύπτεις την Αμερική, όλοι ζήσαμε αυτή τη φάση (πολλοί μείνανε μετεξεταστέοι και τη ζουν ακόμα στα -άντα και στα -ήντα, με βλέμμα στα... -όντα θα μου πεις; δεν ξέρω, ο καθείς όπως νιώθει, νομίζει και μπορεί) αλλά, ειλικρινά, είσαι χαριτωμένη, όπως καθένας σ' αυτήν την ηλικία που νομίζει πως αυτό κάνει. Και αυτό είναι το ωραίο και η χαρά της ζωής - να νιώθεις ότι ανακαλύπτεις την Αμερική σου (ή την Αμερική του κόσμου) με ενθουσιασμό, με τα δικά σου μάτια, δηλαδή για πρώτη φορά, και να μην επιτρέπεις σε κανέναν να σε πείσει ότι με τα δικά του είναι συναρπαστικότερη. Έτσι είναι. Όπως τη βλέπεις. Και λίγο σε ζηλεύω. Αν και δεν ξεχνάω τη στιγμή - την κάθε στιγμή - που πρωτοαντίκριζα κι εγώ τις δικές μου. Και τα βαριά δε φύγανε. Νομίζεις. Κάθε φάση είναι μοναδική σε κέρδη και απώλειες. Και η δουλειά που λες ότι έχεις πολλή να κάνεις ακόμα, προφανέστατα· αυτή η δουλειά δεν τελειώνει ποτέ, λιγότερο ή περισσότερο διαμορφωνόμαστε διαρκώς, οπότε είναι κουτό να σταματάμε και να τα παρατάμε. Αυτοί που σου λένε να ζήσεις τα νιάτα σου και σε εκνευρίζει, δεν μπορείς να διανοηθείς ούτε στο ελάχιστο αυτή τη στιγμή, λόγω δεκαοχτώ χρόνων, ΠΟΣΟ ΨΗΛΟ ΒΟΥΝΟ ΔΙΚΙΟ έχουν! Γεύσου τη χαρά της ζωής με ηδονή ή/και ψυχική ευφορία, όποια κι αν είναι αυτή για 'σένα. Εσύ ορίζεις μόνο με τι χαίρεσαι και με τι λυπάσαι - απόλαυση λέγεται. Διεκδίκησε τον έρωτα και το όνειρο (εάν κρίνεις ότι μπορείς και θέλεις). Τραγούδησε το δικό σου τραγούδι. Βρες τη δική σου φωνή. Άκου την μέσα σου, εκεί είναι, περιμένει να μεστώσει για να δοκιμάσει δειλά τον ήχο της. Πλάσε τη δική σου ταυτότητα. Χρεώσου τα λάθη της, πιστώσου τις επιτυχίες της. Μη φοβηθείς ποτέ τη μοναξιά, αν μοιάζει απαραίτητη. Η απουσία μπορεί να σου φαίνεται στην αρχή ακατανόητο φορτίο αλλά πίστεψέ με, αν επιμείνεις λίγο, έχει πολλά να σου πει. Όσοι είχαν την τύχη να κοιτάξουν την απουσία κατάματα, έμαθαν πολλά από αυτήν. Θα προσδιορίσει την ταυτότητα και τις ανάγκες σου, μακριά από τις προσδοκίες και τις εντυπώσεις των άλλων για 'σένα. Μακριά από αυτούς που επηρρεάζουν την κρίση σου. Στο μεγάλο σχολείο της ωριμότητας, αυτή στοιχειοθετεί κεφαλαιώδες μάθημα για την τέχνη της ζωής (που φοβάμαι ελάχιστοι άνθρωποι έχουν παρακολουθήσει, πόσω μάλλον περάσει με επιτυχία). Υπάρχει κι άλλο μεγάλο κεφάλαιο και λέγεται θάνατος. Η σχέση του κάθε ατόμου με το θάνατο υποδεικνύει και τη σχέση του με τη ζωή. Είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος - κι ας μην το εννοούν πολλοί. Αλλά λέω να μη συνεχίσω, ας μην προτρέχεις σ' αυτό, ας μείνεις στην άγνοια, βρε αδερφέ... (φιλοσοφώντας μεγαλοφώνως) Βάλε γερά θεμέλια προσπαθώντας να αυτονομηθείς, παίδεψε το μυαλό σου, καλλιέργησε την καρδιά σου. Αργά αλλά σταθερά, θα τα καταφέρεις. Σου έχω δώσει (συνολικά και στα δύο μου σχόλια) ήδη πολλές συμβουλές, παρά την πρωταρχική μου αυθόρμητη αντίδραση σ' αυτό, τόσες που, αν τις αριθμήσεις και τις τακτοποιήσεις, θαρρώ πως φτάνουν και ίσως ξεπερνούν τις δέκα... (η Α, μπα; έφαγε τη σκόνη μου!)