Οι ιστορίες του «Μπιντέ» του cult συγγραφέα Μάριου Χάκκα

Οι ιστορίες του «Μπιντέ» Facebook Twitter
Ο Μιχάλης Χρυσανθόπουλος, στον οποίο οφείλουμε εξαιρετικές μελέτες, όπως αυτή για τον Βιζυηνό ή για τον ελληνικό υπερρεαλισμό, δίνει εδώ μια άλλη ανάγνωση του Χάκκα και των είκοσι δύο διηγημάτων του Μπιντέ.
0

«ΜΠΙΝΤΕΣ» ΗΤΑΝ ΜΙΑ ονομασία της πλατείας Κολωνακίου που είχε σχέση με το σχήμα της. Δημιουργούσε όμως και συνειρμούς για ένα είδος κοινωνικού ξεπλύματος.

Σήμερα η ονομασία είναι ξεχασμένη, αλλά τη δεκαετία του 1970 ήταν πολύ ισχυρή και σίγουρα σήμαινε πολλά για όποιον την άκουγε και όποιον τη χρησιμοποιούσε. Αυτός ο μπιντές, δηλαδή η πλατεία και ευρύτερα το Κολωνάκι, ήταν και χώρος δράσης διαφόρων ομάδων. Μία από αυτές ήταν η beat και σουρεαλιστική ομάδα του Νάνου Βαλαωρίτη, του Δημήτρη Πουλικάκου και του Πάνου Κουτρουμπούση που είχαν εξέδιδαν το βραχύβιο, αλλά πολύ επιδραστικό περιοδικό «Πάλι» στο διάστημα 1964-66.

Η λέξη «μπιντές» παραπέμπει επίσης στα objets trouvés και στην ντανταϊστική και σουρεαλιστική παράδοση που μας φέρνει αμέσως στο μυαλό το έργο του Μαρσέλ Ντισάν «Κρήνη», αυτή την εικόνα του ουρητηρίου. Ο Μπιντές και άλλες ιστορίες είναι ο τίτλος της συλλογής διηγημάτων του Μάριου Χάκκα, που κυκλοφόρησε το 1970 και σίγουρα έχει σχέση με τους άλλες μπιντέδες που ήδη αναφέραμε. 

Στις ιστορίες του «Μπιντέ» οι αφηγητές στοχεύουν «στον αυτοσαρκασμό, στην κριτική στον καταναλωτισμό, στην υπονόμευση των συμβολικά φορτισμένων τόπων, είτε είναι η Ακρόπολη είτε η Καισαριανή, στην αμφισβήτηση της εξιδανίκευσης της τέχνης και της λογοτεχνίας, στην ειρωνική αντιμετώπιση ιστορικά φορτισμένων καταστάσεων, όπως η μικρασιατική εκστρατεία», γράφει ο Μιχάλης Χρυσανθόπουλος.

Ο Μάριος Χάκκας γεννήθηκε το 1931 στη Μακρακώμη της Φθιώτιδας. Το 1935 η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, στη συνοικία της Καισαριανής. Αυτή η προσφυγική συνοικία έγινε αργότερα τόπος της λογοτεχνικής μυθολογίας του. Πέθανε νέος, από καρκίνο, το καλοκαίρι του 1972, ένας θάνατος που έκανε αναγνώστες και κριτικούς να συνδέσουν το έργο του με τη ζωή του και να δημιουργήσουν έτσι ένα «ισχυρό βιογραφικό πρόταγμα».

Συνομήλικος του Θανάση Βαλτινού, του Βασίλη Βασιλικού και του Μένη Κουμανταρέα, ο Χάκκας έδρασε λογοτεχνικά γύρω στα έξι χρόνια, από το 1966 έως τον θάνατό του. Στο διάστημα αυτό εκδόθηκαν οι τρεις συλλογές διηγημάτων του, που κυκλοφορούν σήμερα σε έναν τόμο από τις εκδόσεις Κέδρος. Πρόκειται για τη συλλογή Ο τυφεκιοφόρος του εχθρού (1966), Ο Μπιντές και άλλες ιστορίες (1970) και Το κοινόβιο, κυρίως αυτοβιογραφική συλλογή που κυκλοφόρησε το 1972.

Από νωρίς μέσα στην αριστερά, ο Χάκκας έρχεται σε ρήξη με το Κομμουνιστικό Κόμμα το 1966, ενώ η εισβολή των τανκς της Σοβιετικής Ένωσης στην Τσεχοσλοβακία, δύο χρόνια μετά, κλονίζει οριστικά την πίστη του στον σοσιαλισμό.

cover
ΚΑΝΤΕ ΚΛΙΚ ΕΔΩ ΓΙΑ ΝΑ ΤΟ ΑΓΟΡΑΣΕΤΕ: Μιχάλης Χρυσανθόπουλος, Το αμφίσημο γέλιο στη συλλογή «Ο Μπιντές και άλλες ιστορίες» του Μάριου Χάκκα, Εκδόσεις Άγρα

Οι συλλογές και τα διηγήματα του Μάριου Χάκκα ήταν πολύ ορατά τα πρώτα χρόνια μετά τη Μεταπολίτευση το 1974. Παρατηρήθηκε το παράδοξο, σταδιακά το ενδιαφέρον των αναγνωστών να μειώνεται, ενώ ταυτόχρονα να αυξάνεται το ενδιαφέρον των μελετητών και των κριτικών για το έργο του. Αναμφισβήτητα θεωρείται ένας cult συγγραφέας που πρέπει όμως να ξαναδιαβαστεί ή να ανακαλυφθεί και πάλι.

Την ευκαιρία για την ανακάλυψη αυτή μας δίνει τώρα το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Μιχάλη Χρυσανθόπουλου για τη συλλογή Ο Μπιντές και άλλες ιστορίες. Ο Χρυσανθόπουλος, στον οποίο οφείλουμε εξαιρετικές μελέτες, όπως αυτή για τον Βιζυηνό ή για τον ελληνικό υπερρεαλισμό, δίνει εδώ μια άλλη ανάγνωση του Χάκκα και των είκοσι δύο διηγημάτων του Μπιντέ.

Αφήνοντας κατά μέρος την κλασική προσέγγιση του έργου του Χάκκα με άξονες ‒από τη μια πλευρά η ένταξή του στην αριστερά και η ρήξη του με την «αριστερή ορθοδοξία» και από την άλλη η αρρώστια του και ο πρόωρος θάνατός του‒, ο Χρυσανθόπουλος μας δείχνει ότι «ο Μπιντές… δεν υιοθετεί τη θεματική και τη ρητορική της ρεαλιστικής παράδοσης του ελληνικού διηγήματος, ότι είναι κάτι καινούργιο, ένα “εντυπωσιακά καινοτόμο” παράδειγμα των εξελίξεων της μοντερνιστικής γραφής, ένας εναλλακτικός λόγος στη νεοελληνική πεζογραφία».

Έχει σημασία αυτή η προσέγγιση του Χρυσανθόπουλου γιατί ακόμη και σήμερα ο Μπιντές δεν παρουσιάζεται ως κάτι ιδιαίτερο μέσα στην πεζογραφία του Χάκκα αλλά καλύπτεται από την ομπρέλα της ένταξης του συγγραφέα στην αριστερά, της αποστασιοποίησής του από αυτήν και της ασθένειάς του.

Στις ιστορίες του «Μπιντέ» οι αφηγητές στοχεύουν «στον αυτοσαρκασμό, στην κριτική στον καταναλωτισμό, στην υπονόμευση των συμβολικά φορτισμένων τόπων, είτε είναι η Ακρόπολη είτε η Καισαριανή, στην αμφισβήτηση της εξιδανίκευσης της τέχνης και της λογοτεχνίας, στην ειρωνική αντιμετώπιση ιστορικά φορτισμένων καταστάσεων, όπως η μικρασιατική εκστρατεία», γράφει ο Μιχάλης Χρυσανθόπουλος.

Όταν εκδίδεται το Ο Μπιντές και άλλες ιστορίες, στην Ελλάδα έχουμε δικτατορία. Τα διηγήματα της συλλογής όμως γράφονται σε μια εποχή μεγάλων ανακατατάξεων. Ο Μάης του ’68, η μαζική αντίδραση στον πόλεμο του Βιετνάμ, η δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, η δολοφονία του Ρόμπερτ Κένεντι, η σοβιετική εισβολή στην Τσεχοσλοβακία, είναι γεγονότα που δεν μπορούν να αφήσουν ανεπηρέαστη μια συγγραφική συνείδηση, ιδιαίτερα αν έχει τις καταβολές της στον κόσμο και στις ιδέες της αριστεράς.

Ταυτόχρονα, η δεκαετία του 1960, μέχρι το 1967 που επιβάλλεται η δικτατορία, είναι για την Ελλάδα μια εποχή πολιτιστικής έκρηξης και εμφάνισης μιας ποπ κουλτούρας. Ο ρόλος των περιοδικών που εκδίδονται αυτή την εποχή, ιδιαίτερα η «Επιθεώρηση Τέχνης» για τον χώρο της αριστεράς και οι «Εποχές» για τον αστικό και φιλελεύθερο χώρο, είναι καθοριστικός.

Αυτή την περίοδο κυκλοφορεί, όπως είδαμε, και το περιοδικό «Πάλι», που δεν έχει εξάρτηση από την αριστερά αλλά δεν ήταν και αποδεκτό από τους συγγραφείς και διανοούμενους του αστικού χώρου.

Ο Μιχάλης Χρυσανθόπουλος μας δείχνει ότι αν οι ιστορίες του Μπιντέ διαβαστούν συνδυαστικά με τα κείμενα που δημοσιεύονται στο «Πάλι», θα βρούμε κοινούς άξονες που έρχονται από τη γλωσσική κριτική και τις απόψεις για τη δυσπιστία στη γλώσσα, από το κίνημα νταντά και από τον υπερρεαλισμό.

Δεν είναι τυχαίο ότι στο βιβλίο ο Χρυσανθόπουλος παρουσιάζει τις θεωρίες και τα κινήματά που έχουν σχέση με αυτό το έργο του Χάκκα. «Η συλλογή ενσωματώνει τόσο το ριζοσπαστικό πνεύμα του περιοδικού “Πάλι” όσο και την εμπειρία των γεγονότων του 1968 στην Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες», γράφει ο Χρυσανθόπουλος.

Οι ιστορίες του «Μπιντέ» Facebook Twitter
Ο Μάριος Χάκκας.

Στις ιστορίες του Μπιντέ τα πολιτικά γεγονότα προσλαμβάνονται και σατιρίζονται παράλληλα με τα λογοτεχνικά και τα καλλιτεχνικά, ενώ σημαντική είναι η θέση του έρωτα, του σώματος και της όποιας σεξουαλικής εξάρτησης. Πάνω απ’ όλα, όμως, βρίσκεται το στοιχείο της διακωμώδησης και της γελοιοποίησης που μπορεί να φτάνει στα όρια της επιθετικότητας.

Αυτή η διακωμώδηση μπορεί να είναι ίσως αποτέλεσμα απογοήτευσης και μελαγχολίας που δημιουργεί στον Χάκκα η γνώση του επικείμενου θανάτου του.

Για παράδειγμα, στην ιστορία για τη μικροαστικοποίηση της Καισαριανής, ο Μάριος Χάκκας γράφει: «Τι μ’ έχει πιάσει και γελοιοποιώ τα πάντα; Μπορεί πάλι τα πράγματα να είναι σοβαρά και το γελοίο να φωλιάζει μέσα μου. Πάντως, έχοντας τάξει για σκοπό την απομυθοποίηση ορισμένων καταστάσεων, δεν πρόκειται να σιάξω άλλους μύθους. Καλύτερα η γελοιοποίηση».

ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΔΩ

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.

Το νέο τεύχος της LiFO δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.

Βιβλίο
0

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Μέριλιν Γιάλομ: «H ιστορία της συζύγου»

Το Πίσω Ράφι / H ιστορία της συζύγου από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα

Η φεμινίστρια συγγραφέας και ιστορικός Μέριλιν Γιάλομ εξερευνά τη διαδρομή της συζυγικής ταυτότητας, αποκαλύπτοντας πώς η έννοια του γάμου μεταλλάχθηκε από θρησκευτικό καθήκον σε πεδίο συναισθηματικής ελευθερίας.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
Ο γενναιόδωρα οργισμένος Τζορτζ Όργουελ

Πέθανε Σαν Σήμερα / Ο γενναιόδωρα οργισμένος Τζορτζ Όργουελ

Η έκδοση με τα κριτικά κείμενα του Τζορτζ Όργουελ για τη λογοτεχνία και την πολιτική με τον τίτλο «Ό,τι μου κάνει κέφι» μας φέρνει ενώπιον ενός τρομερά οξυδερκούς και ενίοτε γενναιόδωρα οργισμένου στοχαστή.
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ
Το βιβλιοπωλείο Κάουφμαν και η ανεκτίμητη προσφορά του στην πνευματική ζωή της Αθήνας

Βιβλίο / Το βιβλιοπωλείο Κάουφμαν και η ανεκτίμητη προσφορά του στην πνευματική ζωή της Αθήνας

Μέσα από αφηγήσεις, φωτογραφίες και ντοκουμέντα μιας νέας έκδοσης ζωντανεύει το βιβλιοπωλείο που συνδέθηκε με τις μνήμες χιλιάδων Αθηναίων και έπαιξε ρόλο στην πολιτιστική διαμόρφωση και καλλιέργεια πολλών γενεών.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
«Κάποια στιγμή έμαθα να βάζω στον λόγο μου ένα "ίσως", ένα "ενδεχομένως"»

Οι Αθηναίοι / «Κάποια στιγμή έμαθα να βάζω στον λόγο μου ένα "ίσως", ένα "ενδεχομένως"»

Στην Α’ Δημοτικού τη μάγεψε η φράση «Η Ντόρα έφερε μπαμπακιές». Διαμορφώθηκε με Προυστ, Βιρτζίνια Γουλφ, Γιώργο Ιωάννου και Κοσμά Πολίτη. Ως συγγραφέα την κινεί η περιέργεια για τις ανθρώπινες σχέσεις. Η Αγγέλα Καστρινάκη είναι η Αθηναία της εβδομάδας.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Μπρους Τσάτουιν: Ένας αεικίνητος ταξιδιώτης

Πέθανε Σαν Σήμερα / Μπρους Τσάτουιν: Ένας αεικίνητος ταξιδιώτης

Ο αιώνιος ταξιδευτής, μυθιστοριογράφος και ταξιδιωτικός συγγραφέας περιπλανήθηκε στα πιο άβατα σημεία του κόσμου αναζητώντας το DNA των νομάδων και έζησε μια μυθιστορηματική ζωή που υπερβαίνει αυτήν που κατέγραψε στα βιβλία του.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
10 σημαντικά βιβλία που θα κυκλοφορήσουν το πρώτο τρίμηνο του 2025

Βιβλίο / Δέκα σημαντικά βιβλία που θα κυκλοφορήσουν το πρώτο τρίμηνο του 2025

Το πιο πρόσφατο Booker, επανεκδόσεις μυθιστορημάτων με θέμα τον Εμφύλιο, το τελευταίο βιβλίο του Μάριο Βάργκας Λιόσα, η νέα Αμάντα Μιχαλοπούλου και μια συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του Αργύρη Χιόνη είναι μερικές μόνο από τις πολυαναμενόμενες προσεχέις εκδόσεις.
ΕΙΡΗΝΗ ΓΙΑΝΝΑΚΗ
Ο Διονύσης Σαββόπουλος: σύζυγος, πατέρας, τραγουδοποιός

Βιβλίο / Ο Διονύσης Σαββόπουλος: σύζυγος, πατέρας, τραγουδοποιός

Στην πιο de profundis στιγμή της ζωής του ο συνθέτης γράφει το αυτοβιογραφικό «Γιατί τα χρόνια τρέχουν χύμα», αποκαλύπτοντας σαν σε προσευχή τις πιο προσωπικές, τρωτές στιγμές του, ζητώντας συγγνώμη από τους οικείους του και ομολογώντας ότι η έμπνευση συμπορεύεται με τη θνητότητα.
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ
Μαριάννα Κορομηλά «Η Μαρία των Μογγόλων»

Το Πίσω Ράφι / Για όλες τις Μαρίες που «δωρίστηκαν» σε βαρβάρους και άξεστους

Ψάχνοντας και γράφοντας για τη Μαρία των Μογγόλων, η Μαριάννα Κορομηλά ήρθε αντιμέτωπη με όλες εκείνες τις παραγνωρισμένες γυναικείες μορφές της Ιστορίας. Το αποτέλεσμα ήταν ένα ανένταχτο και φεμινιστικό βιβλίο που συζητήθηκε έντονα μόλις κυκλοφόρησε.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
«O Γιάννης Χρήστου δεν είναι ο "αναρχικός" που νόμιζαν κάποιοι κάποτε»

Βιβλίο / «O Γιάννης Χρήστου δεν είναι ο "αναρχικός" που νόμιζαν κάποιοι κάποτε»

Ο ιδιοφυής μουσικός έφυγε αναπάντεχα στα 44 του, αφήνοντας πίσω του ανεκπλήρωτα σχέδια. Ο Αλέξανδρος Αδαμόπουλος, ο οποίος ουσιαστικά δεν τον γνώρισε ποτέ, αλλά η ζωή τα έφερε έτσι ώστε να παίξει καθοριστικό ρόλο στη διάσωση του έργου του, υπογράφει σήμερα το πιο ενημερωμένο βιβλίο για εκείνον.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
Η Ιωάννα Μπουραζοπούλου γράφει έργα του φανταστικού για τους ακραία ρεαλιστικούς καιρούς μας

Portraits 2025 / Η Ιωάννα Μπουραζοπούλου γράφει έργα του φανταστικού για τους ακραία ρεαλιστικούς καιρούς μας

Η ολοκλήρωση της περίφημης «Τριλογίας του Δράκου της Πρέσπας» αποδεικνύει ότι πρόκειται για μια από τις πιο απρόβλεπτες, ουσιαστικές και συνεπείς συγγραφείς μας.
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ
CHECK GIA 3/1 εκδόσεις δωμα

Portraits 2025 / Εκδόσεις Δώμα: «Θέλαμε να δούμε αν το κοινό μας θα ανταποκριθεί σε πιο βαριά πράγματα ή αν θα μας γυρίσει την πλάτη»

Μετά από εφτά χρόνια λειτουργίας και εξήντα προσεκτικά επιλεγμένους τίτλους, η Μαριλένα Καραμολέγκου και ο Θάνος Σαμαρτζής εξακολουθούν να πειραματίζονται, σαν να προτείνουν βιβλία σε φίλους.
ΖΩΗ ΠΑΡΑΣΙΔΗ
Claude Pujade-Renaud

Το Πίσω Ράφι / «Οι γυναίκες του λαθροθήρα»: Μια εντελώς διαφορετική οπτική σε ένα θρυλικό ερωτικό τρίγωνο

Η Claude Pujade-Renaud ανατέμνει την ιστορία της σχέσης του Τεντ Χιουζ με τη Σίλβια Πλαθ και την Άσια Ουέβιλ δημιουργώντας ένα ερεθιστικό ψηφιδωτό από δεκάδες διαφορετικές αφηγήσεις.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
Τζον Ρ. Ρ. Τόλκιν: Ο άρχοντας του δευτερεύοντος κόσμου

Βιβλίο / Τζον Ρ. Ρ. Τόλκιν: Ο άρχοντας του δευτερεύοντος κόσμου

Κι αν η Μέση Γη εξυψώθηκε στη φαντασμαγορία που όλοι γνωρίζουμε μέσα απ’ τις ταινίες του Πίτερ Τζάκσον, δεν ξεχνάμε ποτέ εκείνη τη στιγμή της πρώτης βραδινής ανάγνωσης, των απρόσμενων αράδων που σχημάτισαν αμέσως ένα σύμπαν αυτονόητο.
ΜΑΚΗΣ ΜΑΛΑΦΕΚΑΣ