«Εμμονή» της Αντόνια Μπάιατ: Ένα αριστούργημα.

Το μυστήριο και η δύναμη της εμμονής Facebook Twitter
Η Αντόνια Μπάιατ. Φωτο: Jane Bown
0

Το μυθιστόρημα Εμμονή (Possession) της Αντόνια Μπάιατ (A.S.Byatt) εκδόθηκε το 1990 και γνώρισε αμέσως αναγνωστική και κριτική επιτυχία. Πολυσέλιδο και ακατάτακτο (γι’ αυτό το είχαν ταξινομήσει ως μεταμοντέρνο), κινείται αριστοτεχνικά και με αφηγηματική τελειότητα σε διαφορετικές λογοτεχνικές περιοχές και διαφορετικούς ιστορικούς χρόνους, δημιουργώντας ένα δυνατό ρεύμα λέξεων και εικόνων που παρασύρει τον αναγνώστη μέσα στους απίστευτους μαιάνδρους του.

Το βιβλίο είχε εκδοθεί στα ελληνικά το 2007 με τίτλο Αιχμάλωτα Πάθη (μτφρ. Έφη Τσιρώνη, εκδόσεις Λιβάνη). Τότε, απ’ ό,τι ξέρω, είχε περάσει σχετικά απαρατήρητο.

Σ’ ένα ρεπορτάζ της LiFO, όμως, όπου οι Έλληνες εκδότες παρουσίαζαν σημαντικά βιβλία, ο Νίκος Γκιώνης των εκδόσεων Πόλις είχε προτείνει τα Αιχμάλωτα Πάθη ως ένα μυθιστόρημα που έδειχνε «πώς η λογοτεχνία μπορεί να αποτελέσει θέμα και αντικείμενο της ίδιας της λογοτεχνίας».

Δεκαπέντε χρόνια μετά ο ίδιος εκδότης εκδίδει, σε νέα μετάφραση της Κατερίνας Σχινά, το μυθιστόρημα της Μπάιατ, αποδίδοντας τον πρωτότυπο τίτλο, «Possession», ως «Εμμονή», αφού στον πυρήνα του βιβλίου υπάρχει η εμμονή των ηρώων, αυτό το «κόλλημα», ερωτικό, σεξουαλικό, οικονομικό, αισθητικό, ερευνητικό, τα πάντα.

Η Μπάιατ επινοεί εδώ δύο ερωτικά ζευγάρια. Το ένα είναι σύγχρονο, πρόκειται για δύο ερευνητές λογοτεχνίας, τον Ρόλαντ Μίτσελ και τη Μοντ Μπέιλι. Το άλλο ανήκει στον βικτοριανό δέκατο ένατο αιώνα. Είναι ο στιβαρός ποιητής Ράντολφ Χένρι Ας και η αινιγματική ποιήτρια Κρίσταμπελ Λαμότ. Η ερευνητική εμμονή του Μίτσελ είναι ο ποιητής Ράντολφ Χένρι Ας.

Ο Μίτσελ, «ένας μικροκαμωμένος άντρας με πολύ απαλά και όμορφα μαύρα μαλλιά και αρμονικά χαρακτηριστικά», δεν έχει κατορθώσει να λάμψει ως μελετητής του βικτοριανού ποιητή. Ουσιαστικά φυτοζωεί στη σκιά του καθηγητή του, που είναι αυθεντία στον Ας, και κερδίζει τα προς το ζην παραδίδοντας κάποια μαθήματα και δουλεύοντας πότε-πότε λαντζέρης σε εστιατόρια.

Φαίνεται όμως πως η τύχη του θα αλλάξει. Μια μέρα του Σεπτεμβρίου του 1986, στη Βιβλιοθήκη του Λονδίνου, «παραμελημένη, αλλά πολιτισμένη», μέσα σε ένα βιβλίο του φιλοσόφου Βίκο που ανήκε στον Ας, και που φαίνεται ότι δεν το είχε ανοίξει κανείς από τότε που είχε τοποθετηθεί στο ράφι, ο Μίτσελ ανακαλύπτει δύο επιστολές του Ας που απευθύνονταν σε κάποια «αγαπητή κυρία». Οι επιστολές τον συγκλόνισαν. Είχαν κάτι το απόκρυφο, ίσως και το ερωτικό, που άλλαζε εντελώς τη βεβαιότητα της επιστημονικής έρευνας για τον αποκλειστικά διανοητικό, ήσυχο και υποδειγματικό έγγαμο βίο του ποιητή Ας.

Ο Μίτσελ ένιωσε μια δυνατή παρόρμηση και αντί να επιστρέψει τις επιστολές στη θέση τους, τις έβαλε στην τσέπη του. Κατάλαβε αμέσως ότι θα άνοιγαν ένα νέο κεφάλαιο στην έρευνα για τον ποιητή αλλά και ένα νέο κεφάλαιο στη δική του ζωή ως επιστήμονα. Έπρεπε όμως να κρατήσει καλά κρυμμένη την αποκάλυψή του, καθώς υπήρχαν πολλοί ανταγωνιστές αλλά και κυνηγοί χειρογράφων του Ας, ιδίως Αμερικανοί, από πλούσια πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα που δεν δίσταζαν να πληρώνουν υπέρογκα ποσά, να εξαγοράζουν, να εκβιάζουν, να απειλούν προκειμένου να πλουτίσουν τις συλλογές τους.  

Η συγγραφέας κινείται από τη μία εποχή στην άλλη, από τη μία γεωγραφία στην άλλη, από τη μία συναισθηματική συνθήκη στην άλλη, από το ένα λογοτεχνικό είδος στο άλλο, χωρίς ο αναγνώστης να ξαφνιάζεται και χωρίς να αντιλαμβάνεται την παραμικρή ραφή, τον παραμικρό ενωτικό σύνδεσμο.

Μια συνδυαστική έρευνα οδήγησε όμως τον Μίτσελ στο όνομα της «αγαπητής κυρίας». Ήταν η ποιήτρια Κρίσταμπελ Λαμότ, που την είχαν ανακαλύψει και λατρέψει οι φεμινίστριες. Η Λαμότ ήταν «μια γυναίκα εξοργισμένη, παραδομένη στην αλλοφροσύνη», με λεσβιακή σεξουαλικότητα, που έγινε το αντικείμενο του πόθου του Ας.

Θα μπορούσε όμως μόνος του ο Μίτσελ να «δουλέψει» πάνω σε αυτήν τη σχέση; Προφανώς όχι. Ήξερε τον Ας, αλλά δεν ήξερε τίποτα για την ποιήτρια Λαμότ. Έτσι έφτασε στη Μοντ Μπέιλι που διηύθυνε ένα πανεπιστημιακό Ερευνητικό Κέντρο Γυναικείων Σπουδών και η οποία είχε τη φήμη ότι «παγώνει το αίμα των αντρών».

Ρίτσαρντ και Μοντ κόλλησαν. Και άρχισαν μαζί να ψάχνουν τη σχέση των δύο βικτοριανών, να αναζητούν χειρόγραφα, να μπαίνουν σε σπίτια παράξενων κληρονόμων, να αποφεύγουν τους ανταγωνιστές και να φτάνουν στον στόχο τους: στην αποκάλυψη του απαγορευμένου έρωτα Ας και Λαμότ αλλά και στη συνειδητοποίηση του δικού τους έρωτα: «Και πολύ αργά, με άπειρες τρυφερές καθυστερήσεις και λεπτούς αντιπερισπασμούς και παραλλαγές έμμεσης επίθεσης, ο Ρόλαντ, τελικά, για να χρησιμοποιήσω μια παρωχημένη έκφραση, μπήκε μέσα της κι έκανε δική του όλη εκείνη τη λευκή ψυχρότητά της που ζεστάθηκε πάνω του, έτσι που κάθε όριο καταλύθηκε».

emmoni
ΚΑΝΤΕ ΚΛΙΚ ΕΔΩ ΓΙΑ ΝΑ ΤΟ ΑΓΟΡΑΣΕΤΕ. A.S. Byatt, Εμμονή, Μτφρ.: Κατερίνα Σχινά, Σελίδες 642, Εκδόσεις Πόλις

Δεν είναι βέβαια αυτή η σε πρώτο επίπεδο πλοκή που κάνει συναρπαστικό και μοναδικό το μυθιστόρημα της Αντόνια Μπάιατ. Είναι ότι δίπλα στη σύγχρονη δράση ή καλύτερα μέσα στη σύγχρονη δράση τοποθετεί τον βικτοριανό κόσμο του Ράντολφ Χένρι Ας και της Κρίσταμπελ Λαμότ.

Δεν τον ανασυστήνει όμως με τη βοήθεια της ιστορικής, πραγματολογικής έρευνας. Ουσιαστικά δημιουργεί δύο ποιητές, γράφοντας η ίδια ποιήματα και πεζά, τεράστιο αριθμό στίχων, αριστουργηματικά ποιήματα, μιμούμενη το βικτοριανό στυλ ή καλύτερα παρωδώντας τις παραδομένες λογοτεχνικές μορφές.

Γιατί δεν είναι μόνο τα ποιήματα που γράφει η Μπάιατ. Μεγάλα κομμάτια της Εμμονής είναι γραμμένα επίσης σε βικτοριανό ύφος. Η συγγραφέας κινείται από τη μία εποχή στην άλλη, από τη μία γεωγραφία στην άλλη, από τη μία συναισθηματική συνθήκη στην άλλη, από το ένα λογοτεχνικό είδος στο άλλο, χωρίς ο αναγνώστης να ξαφνιάζεται και χωρίς να αντιλαμβάνεται την παραμικρή ραφή, τον παραμικρό ενωτικό σύνδεσμο.

Τι είναι, λοιπόν, η «Εμμονή»; Είναι ένα θρίλερ. Είναι ένα ρομάντσο. Είναι ένα ψυχολογικό μυθιστόρημα. Είναι ένα campus novel. Είναι ένα βικτοριανό, ρομαντικό μυθιστόρημα. Είναι ένα μυθιστόρημα αρχείων. Είναι παστίς και παρωδία, με λίγα λόγια ένα λογοτεχνικό επίτευγμα.

Φυσικά το μυθιστόρημα έχει πάρει τη θέση του ως ένα από τα κορυφαία του τέλους του εικοστού αιώνα. Έχουν γραφεί πολλά κείμενα γι’ αυτό και το ίδιο έχει δημιουργήσει μια νέα πραγματικότητα, καθώς, όπως σημειώνει η Μπάιατ, «ακόμη και διατριβές έχουν γραφτεί για τους ποιητές που επινόησα».

Άλλωστε η ιδέα του μυθιστορήματος είναι, κατά την Μπάιατ, ότι τα ποιήματα ζουν περισσότερο από τους ποιητές. Θα μπορούσα να πω ότι είναι μια χειροτεχνική λογοτεχνία, με την έννοια του crafting. Και το λέω γιατί η ίδια γράφει στην εισαγωγή της Εμμονής ότι «ένα μυθιστόρημα είναι για μένα ένα πλεκτό, φτιαγμένο από ένα συνεχές νήμα».

Αυτό το λογοτεχνικό επίτευγμα δεν θα μπορούσε να σταθεί στη γλώσσα μας αν και η μετάφραση δεν ήταν επίτευγμα. Και η Κατερίνα Σχινά έχει κάνει μια χειροποίητη μετάφραση (νομίζω την καλύτερή της μέχρι τώρα) που συγκρίνεται άμεσα με το πρωτότυπο crafting της Μπάιατ. (Θυμίζω ότι η Κατερίνα Σχινά είναι η συγγραφέας του υπέροχου βιβλίου «Ο πολιτισμός του πλεκτού»).

Η μεταφράστρια αποδίδει σχεδόν στο απόλυτο, δηλαδή όσο το επιτρέπουν τα όρια της δικής μας γλώσσας, τα διαφορετικά λογοτεχνικά στυλ της Αγγλίδας συγγραφέως. Και δεν μπορούμε να μην επαινέσουμε, γιατί ακριβώς απολαμβάνουμε, τον τρόπο με τον οποίο αποδίδει τα ποιήματα των επινοημένων ποιητών. Φαντάζομαι την τεράστια δυσκολία και τον μόχθο.

Να ένα ποίημα του Ας:

Είναι πιο δυνατή η αγάπη/ Από ένα λάκτισμα γαλβανικό

Απ’ του ηφαιστείου τη στάχτη / Και το βροντώδες βουητό

Που εξαπολύει ένας κρατήρας / Από τα έγκατα της γης;

Είμαστε ανδρείκελα, μοιραία, / Ή των Αγγέλων συγγενείς;

Κι ένα ποίημα της Κρίσταμπελ Λαμότ:

Γάντια μαζί απλωμένα / Άτονα χαλαρά

Με δάχτυλα ενωμένα / Κοιτιούνται αντικριστά

Με πάλλευκο μετάξι / Της μνήμης φυλαχτά

Σ’ αυτές τις άσπρες θήκες / Λευκά χέρια γλιστρούν

Ευλύγιστα ισιώνουν / Κι ανήσυχα ξυπνούν

Το ένα τ’ άλλο σφίγγουν / Τη δέσμευση τηρούν

ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΔΩ

Βιβλίο
0

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΓΕΟΣΟΥΑ

Το πίσω ράφι / «Ρετροσπεκτίβα» του Α. Γεοσούα: Μπορεί ένα μυθιστόρημα ιδεών να σε κρατάει δέσμιο ως το τέλος;

Από τους σημαντικότερους συγγραφείς του Ισραήλ, ο πρόσφατα χαμένος Αβραάμ Γεοσούα αφηγείται εδώ την ιστορία ενός εβδομηντάχρονου κινηματογραφιστή που κουβαλά ένα νεανικό αμάρτημα κι εξετάζει αναδρομικά τα πεπραγμένα του.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
«Μια γυναίκα με το όνομα Σύφιλη»

Λέσχη Ανάγνωσης / «Μια γυναίκα με το όνομα Σύφιλη»

Οι μεταφράστριες Ρίτα Κολαΐτη και Κατερίνα Σχινά συζητούν με τον Νίκο Μπακουνάκη για τη σχέση του σύγχρονου Άγγλου συγγραφέα Τζούλιαν Μπαρνς με τον Γάλλο αισθητιστή και εκπρόσωπο της λογοτεχνίας της παρακμής Ζορίς Καρλ Ουισμάνς. Ο 21ος αιώνας καθρεφτίζεται στο τέλος του 19ου.
Όλεν Στάινχαουερ

Βιβλίο / «Ο τουρίστας» του Όλεν Στάινχαουερ ανανεώνει το κατασκοπικό μυθιστόρημα

«Τουρίστες» ήταν οι εκπαιδευμένοι από τη CIA επαγγελματίες δολοφόνοι που εκτελούσαν επικίνδυνες αποστολές σε όλον τον κόσμο και δεν δίσταζαν να σκοτώσουν οποιονδήποτε, αν έπαιρναν τη σχετική εντολή.
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ
Ο Θεός και ο λαός μιλούν την ίδια γλώσσα

Βιβλίο / «Ο πόλεμος των φτωχών» του Ερίκ Βυϊγιάρ: Ο Θεός και ο λαός μιλούν την ίδια γλώσσα

Ο Γάλλος συγγραφέας Ερίκ Βυϊγιάρ διηγείται τον πόλεμο των χωρικών στη Γερμανία του δέκατου έκτου αιώνα για να αποφλοιώσει την ιστορία και να μας οδηγήσει στην καρδιά των ιδεών και των συναισθημάτων που ξεπερνούν τον χρόνο.
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Πάτρικ Λι Φέρμορ «Η εποχή της δωρεάς»

Το πίσω ράφι / Το «χωριατόπουλο χωρίς χαλινάρι» που εξελίχθηκε σε ρομαντικό ταξιδιωτικό συγγραφέα

Ο Πάτρικ Λι Φέρμορ και το συναρπαστικό χρονικό της νεανικής του περιπλάνησης στην Ευρώπη, πριν αρχίσει να ακούει στο όνομα «Μιχάλης» στην Κρήτη και «Παντελής» στη Μάνη, προτού γίνει ο «ξένος» που διαφήμισε την Ελλάδα όσο ελάχιστοι.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
H «Διεθνής» της Alt-right, τα γνωρίσματα, τα μέσα, οι στόχοι και το αποτύπωμά της στην Ελλάδα  

Βιβλίο / H «Διεθνής» της Alt-right, τα μέσα, οι στόχοι και το αποτύπωμά της στην Ελλάδα  

Οι διαστάσεις του αντιεμβολιαστικού αντι-κινήματος, η πολιτικοποίηση της θρησκείας, ο ακροδεξιός κυβερνοχώρος, οι αντιδράσεις απέναντι στη λεγόμενη woke ατζέντα: Μια επίκαιρη συζήτηση με τους συγγραφείς του βιβλίου «Η Εναλλακτική Δεξιά στην Ελλάδα».
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
«Δεν μπορεί να μην υπήρχαν queer επαναστάτες ή αγωνιστές. Πού είναι αυτές οι ιστορίες;»

Βιβλίο / «Δεν μπορεί να μην υπήρχαν queer επαναστάτες ή αγωνιστές. Πού είναι αυτές οι ιστορίες;»

Το βιβλίο της «Εκείνοι που δεν έφυγαν» μπήκε στις λίστες με τα καλύτερα του 2024. Η Αταλάντη Ευριπίδου έγραψε εφτά ιστορίες-χρονικά ανθρώπων στο περιθώριο της Ιστορίας, queer ατόμων, γυναικών και εθνικών και θρησκευτικών μειονοτήτων, σε μια συλλογή που συνδυάζει τη μαγεία του παραμυθιού και τη λαϊκή παράδοση με τη σύγχρονη ματιά για τον κόσμο.
M. HULOT
Η Σαντορίνη σε βιβλία

Βιβλίο / Η Σαντορίνη των ποιητών, των φωτογράφων, των περιηγητών

Το φημισμένο νησί των Κυκλάδων ανέκαθεν κέντριζε τη συγγραφική φαντασία και κινητοποιούσε την επιστημονική έρευνα με πολλαπλούς τρόπους. Μια συλλογή από τις πιο σημαντικές εκδόσεις για τη Σαντορίνη.
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ
Χρήστος Τσιόλκας: «Μπαρακούντα»

Το Πίσω Ράφι / Πώς αναμετριέται κανείς με την αποτυχία και την ντροπή που τον τυλίγει πατόκορφα;

Ο Χρήστος Τσιόλκας, ο συγγραφέας που μεσουράνησε με το «Χαστούκι» δεν σταμάτησε να μας δίνει λογοτεχνία για τα καυτά θέματα της εποχής μας. Και το «Μπαρακούντα» δεν αποτελεί εξαίρεση.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
Η όχι και τόσο ξαφνική μανία με τον Έρμαν Έσε 

Βιβλίο / Η όχι και τόσο ξαφνική μανία με τον Έρμαν Έσε 

Το έργο του Έρμαν Έσε, είτε ως λαμπρού εκφραστή της κεντροευρωπαϊκής παράδοσης, είτε ως σύγχρονου μελετητή της ενδοσκόπησης, αποδεικνύεται πολύ πιο επίκαιρο και επιδραστικό από οποιοδήποτε life coaching, δεσπόζοντας ακόμα στις κορυφές των παγκόσμιων μπεστ σέλερ. Οι εκδόσεις Διόπτρα επανεκδίδουν τα πιο γνωστά βιβλία του με μοντέρνα εξώφυλλα και νέες μεταφράσεις. 
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ
Ο συγγραφέας του Fight Club πιστεύει ότι οι σέκτες και οι αιρέσεις είναι πια εκτός ελέγχου

Βιβλίο / Ο συγγραφέας του Fight Club πιστεύει ότι οι σέκτες και οι αιρέσεις είναι πια εκτός ελέγχου

«Ένα πράγμα μας σώζει», λέει ο Τσακ Πάλανιουκ για τον Ίλον Μασκ στη συνέντευξή του στον Telegraph. «Συνήθως, τέτοια άτομα είτε αποτυγχάνουν οικτρά είτε χάνουν την προσοχή μας».
THE LIFO TEAM
Μπιλ Γκέιτς: «Αν μεγάλωνα σήμερα, θα είχα διαγνωστεί στο φάσμα του αυτισμού»

Tech & Science / Μπιλ Γκέιτς: «Αν μεγάλωνα σήμερα, θα είχα διαγνωστεί στο φάσμα του αυτισμού»

Ο πρώτος τόμος των απομνημονευμάτων του μεγιστάνα της τεχνολογίας που μόλις κυκλοφόρησε φανερώνει πως γεννήθηκε στο σωστό μέρος, την κατάλληλη στιγμή, και φτάνει μέχρι την ίδρυση της Microsoft το 1975.
THE LIFO TEAM
Καρολίνα Μέρμηγκα: «Συγγενής»

Το Πίσω Ράφι / «Συγγενής»: Ένα ταξίδι αυτογνωσίας με μια μεγάλη ανατροπή

Εκείνο που προσεγγίζει η Καρολίνα Μέρμηγκα στο βιβλίο της είναι οι ανθρώπινες σχέσεις, όπως αυτές ορίζονται από τα δεσμά της οικογένειας, τις υπαρξιακές μας ανάγκες, τις κοινωνικές συμβάσεις.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
Σελίν Κιριόλ «Φωνή χωρίς ήχο»

Το πίσω ράφι / «Ένα από τα πιο ιδιοφυώς γραμμένα μυθιστορήματα της σύγχρονης λογοτεχνίας»

Έτσι είχε γράψει ο Πολ Όστερ εξαίροντας τη γραφή της Σελίν Κιριόλ στο «Φωνή χωρίς ήχο» για την οικονομία, τη συμπόνια και τις χιουμοριστικές πινελιές της, για τον τρόπο που προσεγγίζει μια γυναίκα αποξενωμένη σε μια απέραντη μεγαλούπολη.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
Μαίρη Κουκουλέ

Οι Αθηναίοι / Μαίρη Κουκουλέ (1939-2025): Η αιρετική λαογράφος που κατέγραψε τη νεοελληνική αθυροστομία

Μοίρασε τη ζωή της ανάμεσα στην Αθήνα και το Παρίσι, υπήρξε σύντροφος ζωής του επίσης αιρετικού Ηλία Πετρόπουλου. Ο Μάης του ’68 ήταν ό,τι συγκλονιστικότερο έζησε. Πέθανε σε ηλικία 86 ετών.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ